AHMED REFIK: "KAFKAS YOLLARINDA HATIRALAR VE TAHASSUSLER"   Ahmed Refik, 'Kafkas Yollarinda Hatiralar ve Tahassusler,' (1919).   Birinci Baski, Agustos 1981, Kultur Bakanligi Yayinlari: 473.   pp. 47-48:   ''(Erzurum, 9 Mayis 1918:)     ..Erzurum ahalisi gayet zeki ve ihsana deger verir. Sozleri duzgun.     Esnafi bile irfan sahibi. Onlarin size iltifat icin:       --Begim, gozun ustune gele!     deyi$leri var ki, bu basit cumlelerdeki teslimiyetkarane ve     samimane edalarina kar$i Anadolu'nun bu serhad halkina kalben     bir hurmet beslememek mumkun degil. Rus istilasi altinda silahsiz     ya$ayan, Ermeni mezalimine cocuklarini, erlerini, hatta kadinlarini     kurban veren, i$te bu halk...     Erzurum, bir harabe gibi. Camiler, ambar vazifesi gormekle     kurtulabilmi$. Mamafih bunlarin da mustesnasi var. Lala Mustafa     Pa$a Camii, Mimar Sinan'in bu guzide eseri, butun muzeyyenatindan     (suslerinden) mahrum. Pencerelerinin etrafini susleyen renkli     ciniler bile sokulmu$. Erzurum'un bu kismi kamilen harap. Hukumet     dairesi, beylik yerler dumandan simsiyah kesilmi$, korkunc bir     iskelet halinde, dort duvardan ba$ka hic bir $ey degil. Kilise     Meydani civari, Islam mahalleleri yikilmi$ ve yakilmi$...     Ruslarin cekilmesi uzerine $ehir kamilen Ermenilerin elinde kalmi$.     I$te butun zulumler, yanginlar ve facialar o zaman ba$lami$. Yalniz     Erzurum sokaklarinda toplanan Islam na$i (cesedi) dort binden fazla.     Evlere doldurulup yakilanlar, yol yaptirmak bahanesiyle uzaklara     goturulup oldurulenler bu hesaba dahil degil.     Erzurum'da yakilan binalar hesapsiz. Ermeniler hemen her tarafi     yakmi$lar, yikmi$lar...Daha ziyade mudafaada bulunamiyacaklarini     anladiklari zaman pe$lerinde olum ve ate$ten murekkep bir harabe     birakarak kacmi$lar.''   IHA (9 Temmuz), Erzurum:   ''Erzurum'un Pasinler Ilcesi'ne bagli Timar koyunde,     Prof.Dr. Enver Konukcu ba$kanligindaki 20 ki$ilik     bir heyet tarafindan 350 ki$ilik bir toplu mezar     ortaya cikarildi. Iki yildan beri tespit edilmeye     cali$ilan toplu mezarda, Ermeniler tarafindan     olduruldukten sonra birbirinin uzerine atilarak     gomuldukleri anla$ilan 350 Turk'un iskeletleri     arasinda ziynet e$yalari, kismen yanmi$ Kur'an-i     Kerim'ler, Osmanlica kitaplar ile 3 adet de altin     bulundu. Katliamdan sag olarak kurtulmayi ba$aran     84 ya$indaki Ethem Aydin kazi boyunca gozya$larini     tutamadi.''